İçeriğe geç
← Yazılar
Pazar OkumasıOkul kültürü6 dk okuma

Hiyerarşi: Eğitimde Kaldırılması Gereken Bir Sorun mu, Terbiye Edilmesi Gereken Bir Güç mü?

Sarı gömleğin hikâyesinden yola çıkarak okullarda hiyerarşiyi yok saymak yerine onu adil, görünür ve sorumluluğa dayalı kılmak üzerine.

Sizlere sarı bir gömleğin hikâyesinden bahsetmek istiyorum.

Ama bu, sıradan bir okul formasının hikâyesi değil. Bir öğrencinin okula kabul edilmesini, kendisinden önce gelenleri tanımasını, bir topluluğun parçası olmayı hak etmesini ve kendisine bırakılan emaneti taşımasını anlatan bir lise geleneğinin hikâyesi.

İstanbul Erkek Lisesinde hazırlık öğrencileri, 2026-2027 eğitim öğretim yılına kadar okuldaki ilk yıllarında sarı gömlek giyiyordu. Bu öğrenciler, henüz İstanbul Erkek Lisesinin sarı-siyah armasını taşıma hakkına sahip bulunmuyorlardı. Çünkü o arma yalnızca satın alınan bir formanın üzerinde gelmiyor; bir hafızayı tanıdıktan ve bir sorumluluğu kabul ettikten sonra taşınıyordu.

1915 yılında İstanbul Sultanisinin son sınıf öğrencilerinin önemli bir bölümü, vatan savunmasına katılmak üzere Çanakkale Cephesi’ne gitti ve geri dönemedi. Bu büyük kayıp, okulun hafızasında “İstanbul Sultanisi o yıl mezun veremedi” sözüyle yer etti.

İşte bu hafızayı yaşatmak için hazırlık öğrencileri, her yıl 18 Mayıs’ı 19 Mayıs’a bağlayan gece öğretmenleri, mezunları, abi ve ablalarıyla birlikte Çanakkale’ye gidiyordu. Saat 03.30’da Kanlısırt’ta şehit düştüğü kabul edilen ağabeylerinin manevi huzurunda anma ve rozet töreni gerçekleştiriliyordu.

Törenin ardından hazırlık öğrencilerinin yakalarına İstanbul Erkek Lisesinin rozeti takılıyordu. Böylece sarı gömlek çıkarılıyor; öğrenci artık yalnızca bu okulda ders gören biri değil, sarı-siyah camianın sorumluluk taşıyan bir üyesi olarak kabul ediliyordu.

Bu tören öğrenciye “Artık diğerlerinden üstünsün” demiyordu. Çok daha ağır bir şey söylüyordu:

Artık senden önce gelenleri tanıyorsun. Bu okulun adını, armasını ve sana bırakılan emaneti taşıma sorumluluğu senindir.

Fakat 2026-2027 eğitim öğretim yılı için ilan edilen yeni kıyafet düzeninde hazırlık öğrencilerinin sarı gömleğine yer verilmedi. Okulun 26 Ağustos 2026’da güncellediği resmî duyuruda bütün öğrenciler için siyah pantolon ile siyah sweatshirt veya siyah tişört belirlendi. Böylece hazırlık öğrencisini görünür kılan sarı gömlek uygulaması fiilen sona erdirildi.

Kamuya açık resmî kıyafet duyurusunda değişikliğin gerekçesi açıklanmıyor, bu sebeple niyeti kesin bir ifadeyle hiyerarşiyle ilişkilendiremeyiz. Fakat ortaya çıkan sonucu tartışabiliriz: Yüz yılı aşan bir hafızanın görünür parçalarından biri, eşitlik adına okul hayatından çıkarılmış oldu.

Bu müdahale yalnızca bir forma değişikliği midir?

Sarı gömleğin bu gelenekten çıkarılması, yalnızca bir kıyafet değişikliği değildir; öğrencinin okuluyla, ağabeyleriyle ve geçmişiyle kurduğu bağın görünür simgelerden birinin kaybolması anlamına gelmektedir.

Fakat köklü bir gelenekte yapılan bu değişiklik, eğitim dünyasında çokça tartışılan temel bir soruyu yeniden gündeme getiriyor:

Kelimesi bile birçok eğitimciyi korkutmaya yeten hiyerarşi, gerçekten her yönüyle ve ne pahasına olursa olsun ortadan kaldırılması gereken bir zarar mıdır? Veya hiyerarşiyi kaldırınca güç de ortadan kalkar mı?

William Golding'in Sineklerin Tanrısı'nda bir grup çocuk, yetişkinlerin olmadığı ıssız bir adada kendi düzenini kurmaya çalışır. İlk başta deniz kabuğunun etrafında toplanırlar. Kabuk söz hakkını, sırayı ve herkesin uyduğu ortak kuralları temsil eder. Ne var ki meşru otorite zayıfladıkça ortaya eşit ve özgür bireylerden oluşan huzurlu bir topluluk çıkmaz.

Onun yerine başka bir düzen kurulur.

Bu yeni düzeni korku, kaba güç ve gruba sadakat belirler. Jack'in kurduğu yapı sorumluluğa değil itaate, ortak kurala değil güce yaslanır.

Sineklerin Tanrısı elbette bilimsel bir araştırma değil. Yine de insanın güçle ilişkisine dair hâlâ çok yerinde bir soru soruyor:

Görünür otoriteyi kaldırdığımızda gerçekten eşitlik mi doğar, yoksa başka otoriteler sadece görünmez mi olur?

Bence bu soruyu okullarda da sormamız gerekiyor.

Resmî görevleri, kıdem ilişkilerini ve yetişkin rehberliğini olabildiğince azaltmak öğrenciler arasındaki güç farklarını ortadan kaldırmıyor. Çünkü öğrenciler kendi sosyal düzenlerini her durumda kuruyor.

Bu düzeni bazen popülerlik belirliyor, bazen fiziksel güç. Bazen ekonomik imkânlar, bazen sosyal medyadaki görünürlük. Bazen de güçlü bir arkadaş grubunun içinde olmak yetiyor.

Üstelik okul bu hiyerarşiyi kurmadığı için çoğu zaman onu göremiyoruz. Kimin ne kadar güce sahip olduğu, bu gücü nasıl kullandığı ve kime hesap verdiği belirsiz kalıyor.

Sorun da tam burada başlıyor.

Bu yüzden tartışmayı "Okulda hiyerarşi olsun mu, olmasın mı?" diye yürütmek bana eksik geliyor. Hiyerarşi zaten var. Asıl soru şu:

Bu güç ilişkileri görünür, sınırları belli, sorumluluğa dayalı ve hesap verebilir mi olacak, yoksa görünmez, keyfî ve yalnızca güce dayalı mı kalacak?

Okulun görevi hiyerarşiyi yok saymak değil. Görevi, onu adil ve denetlenebilir kılmak. Kabuğu kimin tutacağını ve kabuğun neden önemli olduğunu öğretmek de buna dahil.

Asıl soru şudur: Nasıl bir hiyerarşi?

Çünkü okulda öğretmen ile öğrenci aynı sorumluluğa sahip değildir. Sınıf başkanı ile diğer öğrenciler aynı görevi üstlenmez. Takım kaptanı, öğrenci temsilcisi ya da kulüp başkanı belirli alanlarda farklı sorumluluklar taşır.

Buradaki fark üstünlük değildir. Görevdir.

Benzer biçimde üst sınıftaki bir öğrenci de okulu yeni tanımaya başlayan hazırlık öğrencisiyle aynı deneyime sahip değildir. Eğer bu kıdem ona ayrıcalık sağlıyorsa problem vardır. Ama bu kıdem ona yeni geleni koruma, yol gösterme ve okul kültürünü aktarma sorumluluğu yüklüyorsa bambaşka bir şeyden söz ediyoruz.

Bir de okulun kendisinin üretmediği hiyerarşiler vardır.

Popülerlik, korku, dışlama, fiziksel güç ve grup baskısından beslenen hiyerarşiler…

Zorbalığın beslendiği yer çoğu zaman burasıdır.

Belki de eğitimcinin yapması gereken, hiyerarşiyi ortadan kaldırmaya çalışmak değil; hangi hiyerarşinin öğrenciyi büyüttüğünü, hangisinin onu ezdiğini ayırt etmektir.

Çünkü eşitlik, herkesin aynı rolde bulunması anlamına gelmez.

Bir hazırlık öğrencisi ile son sınıf öğrencisi insan olarak eşittir. Değer bakımından aralarında hiçbir fark yoktur. Ama okul deneyimleri, görevleri ve taşıdıkları sorumluluk aynı değildir.

Son sınıf öğrencisinin kıdemi ona hazırlık öğrencisini yönetme hakkı vermez.

Fakat ona örnek olma sorumluluğu yükleyebilir.

Bence üzerinde durmamız gereken ayrım tam da budur.

Araştırmalar ne söylüyor?

Bilimsel çalışmalar da öğrenciler arasındaki sosyal statünün bazı kişilerin elinde yoğunlaşmasının zorbalık açısından risk oluşturabildiğini gösteriyor. Sınıf içerisindeki statü hiyerarşisinin güçlenmesiyle daha sonraki zorbalık davranışları arasında ilişki bulan çalışmalar var.

Fakat buradan “öğretmen otoritesi azaltılmalı”, “öğrenci liderliği kaldırılmalı” ya da “kıdem ilişkileri yok edilmeli” sonucu çıkmaz.

Hatta tersini düşündüren bir tarafı da vardır.

Çünkü okulun açıkça tanımlamadığı ve yönetmediği sosyal alanlarda güç ortadan kaybolmuyor. Yalnızca başka ellere geçiyor.

Bu nedenle okul iklimi üzerine yapılan araştırmaları önemli buluyorum. “Otoritatif okul iklimi” olarak adlandırılan yaklaşımda kuralların açık ve tutarlı olması ile öğrencinin öğretmeninden destek gördüğünü hissetmesi birlikte ele alınıyor.

Yani öğrenci hem sınırın nerede olduğunu biliyor hem de ihtiyaç duyduğunda yanında bir yetişkin bulabileceğini hissediyor.

Bu tür okul iklimlerinde zorbalık, kavga ve çeşitli riskli davranışların daha düşük düzeyde görülmesi tesadüf değildir.

Demek ki mesele disiplin mi özgürlük mü sorusu değildir.

Mesele, disiplinin korkuyla mı yoksa güvenle mi kurulduğudur.

Finlandiya’da geliştirilen KiVa programı da bu açıdan dikkat çekicidir. Program zorbalığı yalnızca zorba ile mağdur arasındaki bir mesele olarak ele almaz. Gülenleri, destekleyenleri, sessiz kalanları ve mağduru savunanları da grubun bir parçası olarak görür.

Çünkü zorbalık çoğu zaman yalnızca tek bir öğrencinin davranışından ibaret değildir.

Grup, hangi davranışa statü kazandırıyorsa güç oraya doğru akar.

İşte tam da bu noktada okulun ve eğitimcinin sorumluluğu başlar.

Okul tarafından tanımlanmış bir öğrenci liderliğinde kimin hangi göreve sahip olduğu bellidir. Yetkinin sınırı vardır. Sorumluluğun sınırı vardır. Gerektiğinde başvurulacak yetişkin bellidir.

Popüler öğrencilerin kendi aralarında oluşturduğu görünmez düzende ise çoğu zaman bunların hiçbiri yoktur.

Ve görünmeyen güç, bazen görünür otoriteden çok daha acımasız olabilir.

Yükseldikçe sorumluluk artar

Bu nedenle hiyerarşiyi başlı başına kötü bir kavram olarak görmüyorum.

Yaş, deneyim, bilgi ve sorumluluk farklılıkları oldukça insanlar arasında belli düzeylerde hiyerarşi zaten oluşacaktır.

Eğitimin görevi bunu inkâr etmek değil, gücün nasıl kullanılacağını öğretmektir.

Büyüğe verilen şey sınırsız yetki olmamalıdır.

Daha fazla sorumluluk olmalıdır.

Küçüğün konumu değersizlik anlamına gelmemelidir.

Onun korunması, yetiştirilmesi ve zamanla kendisinden sonrakilere rehberlik edecek hâle gelmesi anlamına gelmelidir.

Üst sınıfta olmak bir ayrıcalığa dönüşmemelidir. Eğer bir anlam taşıyacaksa bu, okul kültürünü daha fazla temsil etmek ve davranışlarının hesabını daha fazla verebilmek olmalıdır.

Bu yüzden bir okul kültüründe hiyerarşinin belki de en sade ölçüsü şu olabilir:

Yükseldikçe ayrıcalığın değil, sorumluluğun artar.

Ve belki de eğitimcinin asıl görevi hiyerarşiyi yok etmek değildir.

Onu sınırlandırmak, denetlemek ve sorumluluğa dönüştürmektir.

Çünkü güç ortadan kalkmaz.

Asıl mesele, onun kimin elinde olduğu ve ne için kullanıldığıdır.

Eğitimcinin görevi hiyerarşiyi ortadan kaldırmak değil; onu adaletle sınırlandırmak, sorumlulukla anlamlandırmak ve insan onuruna hizmet edecek biçimde terbiye etmektir.

Bu yazı ilk olarak 27 Eylül 2026 tarihinde LinkedIn’de yayımlandı.